In de Salon: Wessel Stoker

Friday, November 6th, 2015

In de Salon: Wessel Stoker over spiritualiteit, Yves Klein en Anselm Kiefer

Professor Wessel Stoker is theoloog en godsdienstfilosoof. Nadat hij een aantal  predikantplaatsen bekleedde, onder andere in Stratum, Eindhoven, kreeg hij een leerstoel esthetiek aan de VU in Amsterdam. Hij publiceerde over zingeving en religie en de band met kunst en cultuur. Een belangrijk werk dat hij publiceerde is ‘Kunst tussen hemel en aarde’, waarin hij de spirituele diepgang duidelijk maakt in het werk van Kandinsky, Rothko, Warhol en Kiefer, kunstenaars die los van de officiële religies hun religieuze inzichten en beelden communiceren.

Wessel Stoker is vanuit zijn professie als godsdienstfilosoof tot de erkenning gekomen dat de rationaliteit die wij hanteren verzacht moet worden. Er zijn allerlei soorten rationaliteiten, maar altijd is er de connectie met het beeld, het beeld dat het verhaal vertelt en nuanceert: het narratieve. Kunst kan bij uitstek verhalen vertellen, ze drukken emotie uit in tegenstelling tot de harde rationele wetenschap. Daarbij is kunst ook van belang om te genieten, het esthetische aspect. Maar uiteindelijk geeft kunst ook kansen om te denken. Het verhaal, de emotie, de nuance, de verzachte rationaliteit kan andere inzichten geven dan wetenschap.

Wat verstaat Wessel Stoker onder spiritualiteit? Spiritualiteit ziet hij als een geestelijke levenshouding en levensoriëntatie. De spirituele mens zoekt naar mogelijkheden van transformatie van zijn innerlijk en zijn relaties met het goddelijke. Spiritualiteit hoeft niet gekoppeld te zijn aan een georganiseerde religie, maar kan ook een persoonlijke attitude zijn.

 

Vanavond in de drukbezochte Salon van de Vrienden, biedt hij allereerst een verrassende inkijk in het werk van de Franse kunstenaar Yves Klein. Yves Klein, bekend van zijn prachtige kleur blauw, werd gegrepen door het immense uitspansel van de Zuid Franse hemel. In 1946 wil hij in een fantastisch en realistische imaginaire dagdroom de achterzijde van het hemelgewelf signeren, Hij zegt: ‘Op die dag begon ik vogels te haten die kriskras door de hemel vlogen, want zij probeerden gaten in mijn mooiste en grootste werk te maken.‘ Yves Klein wil met zijn strakke immense blauwe kleurenvelden zijn betrokkenheid bij een andere werkelijkheid aangeven. Maar de ongereptheid daarvan wordt hier geschonden door de strepen die de vogels in zijn uitspansel trekken en die daardoor de mystieke ervaring van het ondergedompeld worden in de kleur verstoren.(zie Monochrome Bleu 1959 in het van Abbe)

 

Verrassend is zijn visie op de antropometrieën van Yves Klein. Op een doek drukt Klein de lichamen van naakte dames af met behulp van de kleur blauw. Het is dan 1958. Klein betreedt het podium als dirigent van zijn geestelijke leefomgeving. Ondertussen onderstreept een orkest op John Cage achtige wijze het gebeuren. Naakten worden ingestreken met de kleur blauw en tegen doeken gedrukt. Wat betekent deze performance, wat is het spirituele karakter van deze seance? Klein zoekt aandacht via de elementen van stilte en concentratie. Zijn er in de kunstwereld relevante gebeurtenissen waarnaar hij verwijst? Is er een relatie met de prehistorische handafdrukken in de grotkunst van Frankrijk? De afdruk van verbrande mensen in het plaveisel van Hiroshima na de atoomramp? Of is er een verband met de lijkwaden, de afdruk van het gezicht van Christus dat Veronica maakte? Klein vertelt verhalen, hij verwijst zonder expliciet te zijn en plaatst zich in een spirituele traditie.

Inhoud en betekenis van een kunstwerk kan beïnvloed worden door de context. Wessel Stoker laat dat onder andere zien in twee beelden van Glyn Williams en Antony Gormley. Het beeld van de moeder met de door oorlog gestorven zoon krijgt een verdiepte betekenis als het beeld uiteindelijk als piëta wordt herkend. En het beeld van de staande man op de natte vloer in de kathedraal geeft betekenis aan het doopsel, een inhoud die op een andere plaats ondenkbaar zou zijn.

Het werk van Anselm Kiefer is complex. Anselm Kiefer, geboren in Duitsland na de Tweede wereldoorlog, draagt de historie van zijn land met zich mee. In zijn enorme werken die geladen zijn met symboliek drukt hij de rouw van zijn land uit. Het beladen historische schuldbesef laat hij zien in zijn schuldige landschappen. Al zijn werken herbergen diepgaande symboliek die hij veelal ontleent aan de Joodse kabbala, een joods religieus filosofisch systeem dat beweert inzicht te geven in de goddelijke natuur. Kabbala is Hebreeuws voor ‘ontvangst’ of ‘openbaring’.

In het werk Bilderstreit (ook in de collectie van het Van Abbe)komen veel belangrijke symbolische beelden tezamen. Kiefer gebruikt in het schilderij teksten die verwijzen naar de strijd om de beelden, het iconoclasme. In de achtste eeuw heerst er een fel gevecht om het gebruik van het beeld. Uiteindelijk werd het beeld verboden. De oosterse kerken en de Islam hanteren nog steeds dat  verbod, dat uiteindelijk stamt uit een theologische discussie tussen Mozes en Aaron, waarin Mozes het beeld verbiedt in tegenstelling tot Aaron. Het schilderij Bilderstreit verwijst naar deze strijd door de namen van onder andere Constantin, Theophilos. Centraal staat het schilderspalet dat aangevallen wordt door tanks.

De Bilderstreit blijft actueel in de kunst. de overgang van figuratie naar abstractie is ook een beeldenstrijd.

In het schilderij Märkische Heide, in het bezit van het Van Abbemuseum, wordt de weg naar de hemel door de verschroeide aarde getoond. Aarde is voor Kiefer een belangrijk element. Zowel wat betreft symboliek als materiaal. Dit schilderij is niet religieus, maar een herinnering aan de Märkische Heide, het kerngebied van Nazi Duitsland. Hier roept het landschap geschiedenis op. Daar herinnert ook een oud Duits soldatenlied aan over de Märkische Heide.    

 

Wessel Stoker eindigt zijn boeiende referaat met het beeld van Zim Zum, en de Shefirat– ha –Kelim (het breken van de kruiken), beelden uit de Joodse Kabbala, waarin het beeld geschetst wordt van de rabbi die zich de schepping voorstelt waaruit God zich terugtrekt en waardoor nieuwe ruimte voor de schepper ontstaat.

Anselm Kiefer, complexiteit, symboliek, historie, schuld, rouw en het kwaad in de wereld. Allemaal elementen en gedachten die het oeuvre een grote diepgang geven. Zijn verhaal is belangrijk maar is soms voor velen ondoorgrondelijk. Toch blijkt dat ook zij die niet de kennis van de diepgang van zijn werk weten, intuïtief aanvoelen wat de betekenis is. Misschien wint bij Kiefer de intuïtie het toch van de ratio. En daarvoor moeten er kunstenaars zijn.

De wisselwerking tussen de kunst en de kijker is groot. Wat roept het beeld op, hoe kijkt de kleine mens op tegen het oneindige. En ook hier roept het grote vlak een religieus gevoel op, een vlak dat niet doorbroken mag worden door lijnen.

Een indrukwekkende avond.

 

pvb

 

Voor de presentatie van de werken, zie deze link: Presentatie Van Abbe 2015 a

Voor een indrukwekkend documentaire over Anselm Kiefer, zie: http://www.npo.nl/het-uur-van-de-wolf-anselm-kiefer-work-and-process/26-10-2010/VPRO_1142601

Op You Tube: https://www.youtube.com/watch?v=FUQuhoqTKtg

 


 

Van Abbemuseum
This blog is a project of the Van Abbemuseum
Contact: webmaster@vanabbe.nl
VAM Library blog is proudly powered by WordPress
Entries (RSS)