Jeroen Willemsen: László Moholy-Nagy

Monday, December 7th, 2015

In de Salon, Jeroen Willemsen: Van Abbe Verlicht, László Moholy-Nagy

Jeroen Willemsen,  student cultuur geschiedenis en hydroloog van professie, kijkt even oplettend toe hoe de Dommel rakelings langs de bibliotheek van het Van Abbe stroomt.  Zijn lezing over de Licht-Raum Modulator uit de collectie van het Van Abbe begint hij dan ook met een korte toespeling op zijn huidige beroep als waterbeheerkundige. Zijn bezorgdheid over de nabije Dommel bezweert hij met een korte kenschetsing van zijn dagelijkse werkzaamheden: het voorkomen  dat water van buiten naar binnen kan stromen.

Hij begint zijn referaat met een kleine oefening, een oefening die Moholy-Nagy ook bij zijn studenten deed. Bij binnenkomst krijgt ieder een blanco vel A4 papier. De opzet is dat ieder een kleine licht-modulator maakt. Door het papier te buigen, te vouwen en eventueel te scheuren ziet men hoe schaduwen het papieren object van structuur voorzien. Wat men hier in klein formaat ziet, is dat wat Moholy-Nagy in het groot uitvoert.

De Hongaarse kunstenaar László Moholy-Nagy was leraar aan het New Bauhaus in Chicago. Hier leerde hij zijn studenten hoe licht en ruimte als kunstzinnige elementen kunnen figureren.  Licht speelt in zijn hele loopbaan een hoofdrol. Naast bewegende lichtobjecten is hij belangrijk gebleken voor de ingenieuze wijze waarop hij dat element in de fotografie gebruikt.

De Licht-Raum Modulator ontwikkelde hij in de periode tussen 1922 en 1930. Een elektromotor dreef een aantal vormen aan die door kunstlicht werden beschenen. Door de steeds veranderende projectie van deze elementen wordt een spannend lichtspel op de muren rondom gecreëerd.  Het originele kunstwerk bevindt zich momenteel in de collectie van het Busch-Reisinger Museum of Germanic  Culture in Cambridge, Massachusettts. Het Van Abbemuseum is in het bezit van één van de twee replica’s die later zijn gemaakt.

Jean Leering was directeur van het Van Abbemuseum in de periode 1964 tot 1973. Leering was een opmerkelijke directeur, gezien het feit dat hij zijn functie duidelijk een andere invulling wou geven dan normaal gebruikelijk was. Leering wilde geen museum dat passief kunstwerken presenteert, maar hij wilde zijn bezoekers aanzetten tot zelfwerkzaamheid en vorming van een persoonlijk oordeel. Een belangrijke taak van het museum is dat het de bezoeker leert hoe hij naar kunst moet kijken. Kunst staat in de maatschappij en vult een belangrijke rol in de maatschappelijke ontwikkelingen. Men kan zijn museumideaal kenschetsen als ‘maatschappelijk relevant’. Het museum staat midden in de maatschappij en moet actueel zijn. Belangrijk om te vermelden in dit kader is zijn tentoonstelling ‘De Straat’, waarin hij de dagelijkse maatschappelijke situatie binnen het museum haalt. In 1966, als Philips het 75 jarig bestaan viert, wil Leering daar op aansluiten met de tentoonstelling KunstLichtKunst.

De visies van Jean Lering en Moholy-Nagy op kunst vertonen veel overeenkomsten. Beiden hebben een duidelijk idee over de maatschappelijke rol van kunst. Beiden ontwikkelen hierover ook een theoretisch gedachtegoed. Moholy-Nagy beschouwde kunst allereerst als een reactie op de modernisering van de samenleving. Door de modernisering en verstedelijking worden de optische en akoestische functies van de zintuigen optimaal gestimuleerd. Moholy-Nagy ziet kunst als een geschikt trainingsmiddel om in deze maatschappij te kunnen functioneren. ‘Moderne optica en akoestiek als kunstzinnige middelen kunnen alleen de mensen bereiken die open staan voor het hier en nu.’

Binnen deze theorie past de Licht-Raum Modulator. Het is een goed instrument om de zintuigen te trainen door ze te bombarderen met een veelheid aan prikkels: licht, beweging, geluid en ruimte.

Leering vindt dat het werk van Moholy-Nagy past binnen zijn theoretisch kader. Vooral door het gegeven dat in de moderne wereld schilderkunst verdreven wordt door fotografie, maar dat de fotografie door zijn statische karakter, niet die allesomvattende zintuiglijke rol kon spelen die de Licht-Raum Modulator in principe wel kan.

Als bewegend object bezit de modulator een aantal kenmerkende functies die het tot een autonoom kunstwerk maken. Als bewegend object is het mooi om naar te kijken en vervult het een esthetische functie. Ten tweede kan de modulator een rol spelen in het theater als rekwisiet voor film- en theatervoorstellingen. Ten slotte kan het dienen als een klein theater in de museale ruimte. Hiermee wordt atwoord op de vraag gegeven of dit een machine of een kunstwerk is. Leering vindt dat de Modulator aan beide criteria voldoet.

De wijze waarop Jean Leering de replica van de Licht-Raum Modulator kon verwerven voor het Van Abbemuseum is een verhaal op zich.  Hieronder vindt u een link waarin dat proces tot in detail wordt verteld.Opmerkelijk in dit proces van verwerving is de samenloop met de ‘vangst’ van werken van Lissitzky. Tijdens zijn onderhandelingen met diverse geledingen kwam hij op het spoor van het werk van Lissitzky dat hij toen voor het Van Abbemuseum kon verwerven. Tegelijkertijd vatte Leering het idee op om een replica van Moholy-Nagy´s kunstwerk te laten maken

Jeroen eindigt met een belangrijke conclusie. De Licht-Raum Modulator is meer dan een kunstwerk dat bestaat bij de gratie van KunstLicht. De Modulator vertelt over de spannende relatie tussen beeldende kunst en het publiek en de relatie tussen museum en publiek. De Modulator is eigenlijk een goed voorbeeld van een metafoor voor het kunstbeleid van Jean Leering en Moholy-Nagy . Tevens is het van belang op te merken dat de Modulator een voorloper is gebleken van eigentijdse kunststromingen, zeker door de fascinatie van de kunstenaar dat zijn kunstwerk een maatschappelijke rol kan vervullen.

 

pvb

 

Voor verdere informatie, gebruik onderstaande links:

* De presentatie: Van Abbe Verlicht

* Het symposium KunstLichtKunst in het Van Abbemuseum:

http://www.video.intranet.ou.nl/mediadienst/_public/php/external_video.php?Q=519|projectID

* Een overzicht van de lezing: Van_Abbe_verlicht_Laszlo_Moholy-Nagy_s_L

* Voor informatie over de Raum der Gegenwart, waarin de Licht-Raum Modulator een belangrijk element is:

http://pietvanbragt.blogspot.nl/2011/09/raum-der-gegenwart-een-tijdscapsule-de.html

 

 

 

 


 

Van Abbemuseum
This blog is a project of the Van Abbemuseum
Contact: webmaster@vanabbe.nl
VAM Library blog is proudly powered by WordPress
Entries (RSS)